 |
| Η Λουκία Ζυγομαλά σε νεαρή ηλικία. Η φωτογραφία αποκατεστημένη και επεξεργασμένη με την βοήθεια Τ.Ν. |
Υπάρχουν άνθρωποι που η ζωή τους μοιάζει γραμμένη για να διδάσκει. Η Λουκία Ζυγομαλά ήταν μια τέτοια γυναίκα. Στα χρόνια που οι περισσότερες συνομήλικές της περιορίζονταν στα στενά όρια του σπιτιού, εκείνη έχτιζε σχολές, παρέλαβε βραβεία στο Παρίσι και άφησε πίσω της ένα μουσείο που αντέχει στον χρόνο. Σήμερα, 8 Μαρτίου, η ιστορία της αξίζει να ακουστεί.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1863, κόρη του γνωστού δικηγόρου Αριστείδη Μπαλάνου από μια μεγάλη οικογένεια των Ιωαννίνων. Μεγάλωσε στο αρχοντικό της οδού Σταδίου, παντρεύτηκε το 1888 τον Αντώνιο Ζυγομαλά και δύο χρόνια αργότερα απέκτησε τον μοναχογιό της, τον Ανδρέα. Η ζωή της έδειχνε να ακολουθεί τον ήσυχο ρυθμό μιας εύπορης αθηναϊκής οικογένειας. Ώσπου ήρθε το 1914.
Εκείνη τη χρονιά ο Ανδρέας σκοτώθηκε στον Βορειοηπειρωτικό Αγώνα. Ο πατέρας του βυθίστηκε στη θλίψη και δεν βγήκε ποτέ από εκεί. Η Λουκία διάλεξε άλλον δρόμο. Ένα χρόνο αργότερα, το 1915, στράφηκε στην ελληνική λαϊκή τέχνη με όλη τη δύναμη που είχε μέσα της.
Η κίνηση αυτή δεν ήταν τυχαία. Εκείνη την εποχή ο ποιητής Περικλής Γιαννόπουλος είχε πυροδοτήσει ένα ευρύτερο ρεύμα επιστροφής στις ρίζες της ελληνικής παράδοσης. Η Λουκία το αγκάλιασε και το μετέτρεψε σε πράξη. Ίδρυσε σχολές κεντητικής σε χωριά της Αττικής, στον Αυλώνα, το Μενίδι, την Κερατέα, το Κορωπί, το Λιόπεσι και αλλού. Σε κάθε σχολή, οι νέες κοπέλες του χωριού μαθήτευαν δίπλα στις ηλικιωμένες γυναίκες, εκείνες που ακόμα θυμόντουσαν τα παλιά μοτίβα. Η Λουκία τα προσάρμοσε στις ανάγκες της εποχής, κατέθεσε διπλώματα ευρεσιτεχνίας και δημιούργησε ένα σύστημα που λειτουργούσε.
Το αποτέλεσμα εντυπωσίαζε. Περίπου 1.500 γυναίκες δούλευαν στα σπίτια τους, παρήγαγαν κεντήματα υψηλής ποιότητας και αμείβονταν για τη δουλειά τους. Τα έσοδα μοιράζονταν ανάμεσά τους. Σε μια εποχή που η οικονομική ανεξαρτησία για τις γυναίκες ήταν σπάνιο προνόμιο, αυτή η κοινοπραξία λειτουργούσε σαν πρώιμη μορφή χειραφέτησης. Τα προϊόντα πωλούνταν στο πρατήριο της Αθήνας, στην οδό Βουλής 7, με την ονομασία "Αττική - Ελληνικά Χωρικά Κεντήματα", επίσημα αναγνωρισμένη από το 1923.
Η διεθνής αναγνώριση ήρθε το 1925, όταν η συλλογή διακρίθηκε στη 13η Διεθνή Έκθεση του Παρισιού με δύο χρυσά βραβεία, Grand Prix. Τα κεντήματα μιας ομάδας χωριάτισσων από την Αττική είχαν κατακτήσει το κοινό της πιο κοσμοπολίτικης πόλης του κόσμου.
Το 1936 το πρατήριο έκλεισε λόγω οικονομικών δυσκολιών. Η Λουκία, όμως, δεν άφησε το υλικό να χαθεί. Μετέφερε ό,τι είχε απομείνει στον Αυλώνα, όπου είχε ήδη χτίσει βίλα, έπειτα από τη φιλία της με τον τοπικό δάσκαλο Δημήτριο Παπακωνσταντίνου, διευθυντή αργότερα του Δημοτικού Σχολείου Αυλώνα. Εκεί, το 1937, άνοιξε το Μουσείο Ζυγομαλά. Στη συλλογή του περιλαμβάνονταν 365 κεντήματα, 150 προσωπικά αντικείμενα, αρχειακό υλικό, οικογενειακές φωτογραφίες και μια βιβλιοθήκη 473 εντύπων.
Με τη διαθήκη της, η Λουκία όρισε ότι το μουσείο θα ανήκει στο Δημοτικό Σχολείο Αυλώνα και ότι διευθυντής του θα είναι κάθε φορά ο εκάστοτε διευθυντής του σχολείου, ένα σύμβολο εμπιστοσύνης στην παιδεία και στην κοινότητα. Την επίβλεψη ανέλαβε το Υπουργείο Πολιτισμού. Το μουσείο αυτό αποτελεί ένα από τα πρώτα μουσεία λαϊκής τέχνης στην Αττική και η θεματολογία του παραμένει πρωτοποριακή ακόμα και σήμερα, αφού προτείνει την ενσωμάτωση της παραδοσιακής αισθητικής στην καθημερινή ζωή.
Πέθανε τον Ιανουάριο του 1947. Άφησε πίσω της ένα μουσείο, έναν ναό στη μνήμη του συζύγου και του γιου της, και μια ιδέα που είχε αλλάξει τη ζωή χιλιάδων γυναικών.
Σε μια εποχή που η λαϊκή τέχνη έσβηνε αργά, μια γυναίκα αποφάσισε να την κρατήσει στη ζωή. Και τα κατάφερε.
*Η ιστορία της Λουκίας Ζυγομαλά διατηρείται ζωντανή χάρη στη σελίδα "Λαογραφία του Αυλώνα" στο Facebook, μια αξιόλογη προσπάθεια καταγραφής της τοπικής ιστορίας και μνήμης. Αν σας ενδιαφέρει η ιστορία της περιοχής, αξίζει να την ακολουθήσετε.
Επιπλέον πληροφορίες αντλήθηκαν από το ιστολόγιο "Το Σάλεσι", που παρέχει τεκμηριωμένα στοιχεία για τους ανθρώπους και τα γεγονότα που σφράγισαν τον Αυλώνα.
ΠΗΓΕΣ: Ιχνηλατώντας την Λαογραφία του Αυλώνα https://tosalesi.blogspot.com/
